The old ways will never be “out of date”

The old ways will never be “out of date”

Na een forse haal aan zijn grootzeil, wees de wat oudere zeeman mij op de achilleshiel van moderne jachtschippers. Electronica is prachtig, maar het maakt je lui en wanneer het door de een of andere oorzaak niet meer werkt, is de helpdesk op zee moeilijk te bereiken. Een reden voor ons om hier eens nader op in te gaan omdat deze klassieke navigatie echt geen hogeschoolwerk is, berust op wat eenvoudige principes en heel cool is om te doen.

In een aantal blogs zullen we laten zien en leren dat dit inderdaad het geval is en er een nieuwe dimensie aan uw mooie sport kan worden toegevoegd.

Om de onderstaande tekening en de uitleg te kunnen begrijpen, beginnen we even bij het begin en laten we op nevenstaande figuur een waarnemer op ongeveer 50º noorderbreedte zien. Het boogje e tot de raaklijn aan de aardbol (op de kleine bol) is de horizon van de waarnemer en de breedtegraad waarop hij zich bevindt. Recht boven hem bevindt zich zijn top. Omdat de sfeer onmetelijk groot is, laten we de aarde verschrompelen tot een punt,  waardoor onderstaande figuur beter begrepen en een stuk duidelijker zal worden.

De waarneming van de zon in de meridiaan

In deze blog laten we zien, hoe eenvoudig het maken van een middagbestek kan zijn en starten we met de uitleg hoe men zijn breedtegraad bepaalt via een 12:00 uurmeting. Wanneer de zon zijn hoogste punt bereikt, staat deze in de meridiaan van de waarnemer en is het zijn 12:00 uur lokale tijd (uitleg volgt). Dit is het moment om via een eenvoudige berekening de eigen breedtegraad vast te stellen, met de volgende formule: b = d – n, waarbij b voor de te berekenen breedte staat, voor de declinatie van de zon voor die dag en n voor 90º min de gemeten hoogte. (is de declinatie noord, dan krijgt ze het teken + en is de declinatie  zuid het teken – ).

Staat de zon boven het zuiden dan is n negatief. Staat de zon boven het noorden dan is n positief. In de figuur betekent dit: b = + d – ( – n).  Algebraïsch uitgevoerd wordt dit in dit geval:  b = d + n.

De praktijk: Met de sextant kan de hoogte van de zon boven de horizon gemeten worden. Even voor de ware middag zet men met dit instrument de zon op de kim en door aan de trommelschroef van het instrument te draaien houdt men deze op de kim. Op het moment dat de zon niet meer stijgt leest men het instrument af, herleid de zonsonderrand naar de het middelpunt van de zon en berekent men de middagbreedte van de waarnemer met eerdergenoemde formule.

Wat is lokale tijd ?

Vroeger bediende men zich van zonnewijzers en was het 12:00 uur wanneer de zon precies in het zuiden stond. Zo had iedere plaats zijn eigen lokale tijd. Dit was natuurlijk wel erg onhandig als je een afspraak wilde maken met iemand uit een andere plaats. Tegenwoordig maakt men gebruik van zônetijden, die voor ieder die zich in deze zône bevindt van toepassing is. In de astronomie werkt men nog wel met lokale tijden omdat de metingen aan de hand van de zonnestand verricht worden. Dit betekent dat elke waarnemer zijn eigen lokale tijd heeft. Als de zon in het zuiden staat is het voor hem/haar 12:00 uur.

Het verschil tussen de middelbare- (de dagelijkse klok) en de lokale tijd.

In 1 etmaal van 24 uur beschrijft de zon, in een schijnbaar dagelijkse beweging, een rondgang om de aarde. Deze baan is een cirkel bestaande uit 360º. Dat betekent dus dat de zon in 1 uur een baan van 15º doorloopt. Zônetijden zijn hier op afgestemd omdat deze telkens een uur verspringt als men in een andere zône komt.

Stel dat het in Berlijn 12:00 uur is dan is het 15º naar het westen 11:00 uur. (de zon loopt van oost naar west). In de astronomie werkt men altijd aan de hand van de lokale tijd te Greenwich. Alle tijden worden hier aan gerelateerd. 

Voorbeeld: Wij bevinden ons tussen Berlijn en Greenwich in. Als het in Berlijn 12:00 (MET) is staat hij daar in het zuiden. Dan verplaatst de zon zich naar het westen dus onze kant op. Stel dat we ons halverwege bevinden tussen Berlijn en Greenwich in en de zon staat bij ons precies in het zuiden. Dan is het in Berlijn inmiddels 12:30 uur en in Greenwich dat 15º westelijker ligt is het dan 11:30 uur. Omdat we altijd met Greenwich time werken, kunnen we zeggen dat onze lokale tijd van 12:00 uur overeen komt met 11:30 uur GMT (Greenwich Mean Time). Dus om 11:30 GMT staat de zon bij ons in het zuiden. Aan boord van schepen heeft men altijd de GMT-tijd voorhanden. Men kan aan de hand van de lengtegraad van de waarnemer bepalen, hoe laat de zon in het zuiden staat en kan men even daarvoor starten met de hoogtemeting van de zon. De exacte tijd dat de zon door uw meridiaan gaat kan men nog verder verfijnen door de tijdvereffening uit de almanac toe te passen.

Tot slot: De declinatie, uurhoeken van de zon voor bepaalde tijden, e.d. kunt u direct opzoeken in de Nautische almanac.  Alles daarover vindt u in onze nagenoeg gratis opleidingen “Astronomie”.

In onze volgende blogs (onder de rubriek “technische blogs”)  leggen we stap voor stap uit, hoe men eigenlijk vrij eenvoudig met de sextant een astronomische positie kan bepalen.

Dus blijf ons volgen !

Over de auteur

Dex Holland administrator

Geef een reactie